Een voorstel om de klok weer op de zon te zetten
Sta morgenochtend eens stil bij het moment waarop je wakker wordt. Is het licht? En als je die dag om twaalf uur naar buiten stapt, staat de zon dan boven je?
In Nederland staat zij dat niet. In de winter bereikt de zon haar hoogste punt om 12:38, en in de zomer pas om 13:38. Je klok zegt dan al ruim een uur dat de middag begonnen is, terwijl de zon nog aan het klimmen is. In Spanje is het verschil groter: daar staat de zon in de zomer pas om 14:14 boven, en in Marokko tot voor kort om 13:34.
Niemand heeft dat zo bedacht. Het is zo geworden.
Meridiae is een voorstel om er weer iets van te maken dat klopt. Middag wanneer de zon op haar hoogst staat, middernacht wanneer zij daar precies tegenover staat. Elk land en elke staat leeft op de tijd die hoort bij de zonnestand op zijn eigen geografische zwaartepunt, afgerond op hele uren, zonder zomertijd. Dat levert wereldwijd ongeveer driehonderdtien gebieden op, elk met een eigen middaguur dat je met een stok in de grond kunt controleren.
De naam komt van het Latijnse meridies, middaguur, en wijst tegelijk naar de meridiaan die dat middaguur bepaalt. Chronae meet het jaar en richt zich naar de zonnewendes. Meridiae meet de dag.
Het voorstel dat nu op de kaart staat
Twee dingen liggen in dit voorstel anders dan in de wereld van nu.
De banden staan een halve band verschoven. De uurbanden van vijftien graden liggen nu met hun grenzen op nul, vijftien en dertig graden, in plaats van met hun middens daar. Het nulpunt van de nummering ligt op 157,5 graden oost, bij Kamtsjatka, en dat is tien uur en dertig minuten oostelijker dan Greenwich.
De daggrens ligt in de Atlantische Oceaan, op dertig graden west, op de grens tussen twee banden en dwars door de leegte tussen Amerika en Europa.
Die halve band lijkt een detail en doet bijna al het werk. Van die tien en een half uur zijn de tien hele uren enkel een ander nummer op dezelfde band. De halve band verplaatst de grenzen zelf, en daarmee verandert wie met wie in dezelfde tijd komt te staan.
Wat er terugkomt
Het eerste wat Meridiae doet is de zomertijd laten vallen. Voor een deel van Europa is dat de hele opbrengst.
Het tweede is dat de zon terugkeert naar het midden van de dag. In Nederland staat zij dan boven om 12:08, acht minuten na de klok, waar het nu achtendertig minuten is en in de zomer bijna anderhalf uur. Ierland en Portugal komen uit op 12:02, Zwitserland op 11:58, Marokko op 12:04. Dat is dichter bij de werkelijkheid dan waar dan ook op het Europese vasteland ooit gestaan heeft.
Het derde is dat buren bij elkaar komen te staan. Door de verschoven grenzen delen Nederland, België, Frankrijk, Luxemburg, Duitsland, Zwitserland, Denemarken, Italië, Oostenrijk en Noorwegen dezelfde tijd. Daarnaast ontstaat een westelijke groep van het Verenigd Koninkrijk, Ierland, Spanje, Portugal en Marokko, die allemaal aan dezelfde oceaan liggen en voor de oorlog allemaal dezelfde tijd aanhielden.
De belofte die eronder ligt is meetbaar. Door het afronden op hele uren blijft de afwijking hoogstens een half uur, en binnen een breed gebied loopt dat op tot een uur. Niemand woont dan verder dan anderhalf uur van zijn eigen zonnemiddag. Dat is de garantie die het huidige stelsel nergens geeft.
Wat er hersteld wordt
Bij het uitzoeken van de geschiedenis kwam steeds hetzelfde beeld terug. Bijna geen enkel land is om astronomische redenen van zijn eigen zonnetijd afgestapt.
Nederland leefde tot 1940 op Amsterdamse Tijd, de middelbare zonnetijd van de Westertoren, negentien minuten en tweeëndertig seconden voor op Greenwich. Wettelijke landstijd vanaf 1 mei 1909. Op 16 mei 1940 werd Berlijnse tijd ingevoerd, en die is nooit meer verlaten. België had GMT bij wet vanaf 1892, Frankrijk vanaf 1911, Spanje vanaf 1901, en alle drie verloren die tijd in de oorlogsjaren.
Er is één land dat in 1907 precies de redenering van Meridiae gebruikte. Het IJslandse Althing koos toen een eigen landstijd, met als uitdrukkelijke grond dat Reykjavík geografisch in die band ligt. Honderdnegentien jaar geleden, in een parlement.
Wat het verandert tussen mensen
Een tijdverschil draagt informatie. Wanneer jij belt terwijl de ander net wakker wordt, of terwijl de avond daar al valt, dan zegt dat iets echts. De zon staat daar anders. Het lichaam van die ander loopt op een ander ritme.
Een klok die dat verschil eerlijk laat zien, vertelt je iets over de ander dat een uniforme afspraak verbergt. En daaruit volgt vanzelf iets zachts: je gaat rekening houden. Met jezelf, want je merkt wanneer je eigen ritme ruimte vraagt. En met de ander, want je weet in welke fase die leeft. Samen zoek je dan naar het moment dat voor allebei klopt.
Waar zit de ware resonantie. Die vraag komt alleen op tafel wanneer het verschil zichtbaar is.
De eerste concessie: het hele uur
Meridiae geeft niemand de zon exact boven zijn hoofd.
Nederland komt op 12:08 en dat zijn acht minuten. Oostenrijk en Noorwegen zitten er zesentwintig naast, en wie aan de rand van een breed gebied woont kan er een uur vandaan liggen. Zelfs op de meest nauwkeurige meridiaan blijft er een verschil van hoogstens zestien minuten bestaan tussen de klok en de zonnewijzer, omdat de aarde niet in een volmaakte cirkel om de zon draait.
Die afronding is met opzet gekozen. Een verschuiving van een heel uur deel je met anderen zonder hulpmiddel, waar acht minuten voor iedere afspraak over een grens heen een rekensom wordt. Wat je inlevert is exactheid, en dat is een werkelijk verlies.
De tweede concessie: de oceaan tussen ons wordt een datumgrens
Ergens op aarde springt de datum. Dat is geen keuze van Meridiae, het is een eigenschap van een bol waar mensen dagen op tellen. Loop met de zon mee rond de aarde en je komt een dag tekort. De telling springt dus ergens, en waar dat gebeurt kiezen mensen zelf.
In dit voorstel gebeurt het in de Atlantische Oceaan, en dat is voelbaar. Wanneer het in Nederland maandagmiddag twaalf uur is, is het in New York dinsdagochtend zeven uur. Europa en Amerika staan dan de hele Europese werkdag op verschillende data, en dat raakt de miljoenen huishoudens met naasten aan de overkant.
Deze plek is met opzet gekozen. Een naad die je nooit tegenkomt, laat je vergeten dat er een naad is. Een naad midden in de drukste oversteek ter wereld is elke dag zichtbaar, en zegt bij elke ontmoeting hetzelfde: de datum is iets wat wij bijhouden.
Op dertig graden west raakt de lijn bijna niets. IJsland blijft heel en houdt de Europese dag aan. Het enige land dat zij doorkruist is Groenland, waar de oostkust bij Europa komt te liggen en de westkust bij Amerika.
Dat is geen ongeluk, en het is een aanbod. Een land met twee data heeft een grens die je kunt oversteken. Wie op het goede moment van Nuuk naar Ittoqqortoormiit reist, viert twee keer Consteiadag. Wie de andere kant op gaat, laat een dag vallen en weet precies waarom. Groenland kiest zelf of het dat wil dragen of liever aan één kant blijft, want de naad volgt zonegrenzen en de mensen die er wonen beslissen.
Denk mee
Meridiae is een voorstel, en dat woord is met opzet gekozen. Er valt hier ook weinig op te leggen: er bestaat geen wereldwijd gezag over tijdzones, en elk land besluit al over zijn eigen klok.
Op de kaart hieronder kun je erin rondkijken. Klik ergens op de wereld en je ziet wanneer de zon daar op haar hoogst staat, nu en met Meridiae. En schuif de banden eens een halve slag op, want daar zit de echte knop. Dan zie je landen naar elkaar toe schuiven en andere uit elkaar, en dan komt vanzelf de vraag boven welke grenzen jij liever ziet samenvallen.
Wat zou het voor jou betekenen als je klok weer met je ochtend meeliep?
